Kalkulacja kosztów produkcji polega na ustaleniu jednost­kowego kosztu własnego jednostki kalkulacyjnej za pomocą właściwych metod, dostosowanych do rodzaju i organizacji produkcji.
W zależności od czasu sporządzania i podstaw wyjściowych kalkulacji rozróżnia się kalkulację kosztu:
1)   przewidywanego:
a)   wstępnie ustalanego,
b)  planowanego,
c)   normatywnego,
2)   rzeczywistego.
Kalkulacja kosztu wstępnie ustala nLe go (wstępna) jest spo­rządzana przed podjęciem po raz pierwszy produkcji określonego wyrobu. Celem tej kalkulacji jest ustalenie przewidywanego (zamierzonego) kosztu własnego tego wyrobu. Kalkulacja wstępna opiera się na lm .

• normach jakościowych (standardach) lub warunkach technicznych obowiązujących dla danego produktu;
• konstrukcji lub recepturze, z uwzględnieniem rodzaju wyposażenia i opakowania;
• ilości przewidywanej produkcji, z podaniem i uzasadnieniem okresu i wielkości zamierzonej produkcji;
• przyjętej w dokumentacji technologii, organizacji produkcji i koope­racji oraz wynikających z nich norm zużycia, z uwzględnieniem postępu technicznego, ekonomicznego i organizacyjnego, wzrostu wydajności pra­cy itp.;
• cenach materiałów, taryfach usługi księgowe, stawkach plac itp., obowiązują­cych w momencie sporządzania kalkulacji, lub cenach, które będą obowią­zywały w okresie, w którym będzie podjęta produkcja danego wyrobu (jeśli są znane ustalenia dotyczące nowych cen); w kalkulacji wstępnej dla materiałów (części, zespołów itp.) z importu, dla których nie ustalono jesz­cze ceny krajowej, przyjmuje się cenę ofertową (w złotych) podaną i po­twierdzoną przez właściwe przedsiębiorstwo handlu zagranicznego;
• kosztach pośrednich, obliczonych na podstawie danych roku poprze­dzającego rok sporządzenia kalkulacji wstępnej, z uwzględnieniem zało­żonej na dany rok obniżki kosztów.

Kalkulacja kosztu planowanego, zwana kalkulacją pla­nową, jest sporządzana na etapie przygotowywania planu na rok następ­ny dla objętych planem grup produktów oraz dla wybranych produktów, których udział w produkcji jest duży, dla wyrobów charakterystycznych, nowych łub wytwarzanych na podstawie nowej technologii.
Kalkulację kosztu planowanego sporządza się również w ciągu roku sprawozdawczego:

• jeśli plan produkcji konkretyzuje się dopiero w ciągu roku lub
• gdy podejmuje się w ciągu roku produkcję wyrobów i usług nie objętych planem rocznym.

Kalkulację planową sporządza się zawsze przed przystąpieniem do wy­twarzania produktu, dla którego opracowuje się kalkulację.
Kalkulacje kosztu planowanego są opracowywane w ramach rocznego planu kosztów. Opierają się one na — dotyczących danej jednostki kalku­lacyjnej — takich danych, jak:

• wielkość produkcji,
• obowiązujące normy jakościowe (standardy) lub warunki techniczne, —  konstrukcja lub receptura, z uwzględnieniem rodzaju wyposażenia i opakowania,
• przyjęta technologia, organizacja produkcji i kooperacji oraz wyni­kające z nich normy zużycia, z uwzględnieniem założonego w planie po­stępu technicznego, ekonomicznego i organizacyjnego, wzrostu wydajno­ści   pracy   itp.,
• założone w planie rocznym ceny materiałów, taryfy usług, stawki plac   itp.,
• narzuty kosztów pośrednich wyprowadzone w planie rocznym.

W kalkulacji kosztu wstępnie ustalonego oraz kosztu planowanego nie ujmuje się strat na brakach oraz strat spowodowanych pobieraniem go­towych produktów do prób laboratoryjnych, degustacji itp., chyba że na wykazywanie tych wielkości zezwalają odpowiednie przepisy branżowe.
Kalkulacje kosztu normatywnego są sporządzane na podsta­wie normatywnych kosztów bezpośrednich igpośrednich w przedsiębior­stwach stosujących rachunek kosztów normatywnych 2.
Kalkulacje kosztu rzeczywistego (wynikowe) są oparte na danych o rze­czywistym zużyciu środków i przedmiotów pracy, wynagrodzeniu załogi oraz danych dotyczących rzeczywiście wykonanej produkcji.
Dane do kalkulacji wynikowej czerpie się:

• w wypadku gdy w księgowości wyodrębnia się koszt rzeczywisty danej jednostki kalkulacyjnej — bezpośrednio z ewidencji księgowej,
• w razie gdy w księgowości są ujmowane koszty grupy produktów, stanowiących kilka różnych jednostek kalkulacyjnych, z dokumentów źródłowych i ewidencji technicznej — dane o kosztach bezpośrednich oraz z ewidencji księgowej — dane o kosztach pośrednich.

Kalkulacje kosztu rzeczywistego sporządza się nie rzadziej niż raz do roku, a przy produkcji jednorodnej, jak też dla produktów szczególnie ważnych — nawet częściej.
Jeżeli w danym okresie (np. rocznym) produkcja dotycząca takich sa­mych jednostek kalkulacyjnych była objęta kilkoma zleceniami produk­cyjnymi, to koszt jednostkowy tych produktów ustala się jako średnią ważoną kosztów i ilości produktów objętych wszystkimi tymi zleceniami za okres od początku roku.
Porównanie danych rzeczywistych wynikających z kalkulacji wyniko­wej z danymi wynikającymi z kalkulacji kosztu przewidywanego daje podstawę dla określenia rodzaju i wysokości odchyleń w stosunku do kosz­tów przewidywanych.
Jednostkowy koszt "wytworzenia wyrobów jest obliczany, zależnie od organizacji i technologii produkcji, za pomocą różnych metod kalkulacji. Metody te można w zasadzie sprowadzić do dwóch metod podstawowych:

• kalkulacji podziałowej,
• kalkulacji doliczeniowej.

Kalkulacja podziałowa polega na tym, że koszty produkc dzieli się przez ogólną liczbę jednostek kalkulacyjnych, otrzymując w U sposób jednostkowe koszty jednostki kalkulacyjnej, stanowiące przecięto za okres sprawozdawczy. Metodę tę stosuje się w wypadku, igdy jest w; twarzany jeden produkt łub są wytwarzane produkty do siebie zbliżor albo też które mogą być uznane za zbliżone z punktu widzenia kosztć (ewentualnie po dokonaniu odpowiednich przeliczeń). Metodą tą poslugu się przy produkcji masowej i wielkoseryjnej.
Przy kalkulacji doliczeniowej koszty bezpośrednie dolic się wprost, na podstawie dowodów, na jednostki kalkulacyjne. Natomu koszty pośrednie dolicza się do kosztów bezpośrednich jednostki kalku] cyjnej po odpowiednim rozliczeniu za pomocą określonych kluczy.
Przy kalkulacji doliczeniowej uzyskuje się indywidualny koszt każe jednostki kalkulacyjnej. Metoda ta ma zastosowanie głównie do produk wielko- i małoseryjnej oraz indywidualnej.