A A A

Istotnym warunkiem  uzyskania  prawidłowych  wyników kalkulacjij właściwe określenie jednostek kalkulacyjnych.
Jednostką kalkulacyjną3 jest jednostka produktu lub jej w lokrotność, stanowiąca przedmiot kalkulacji. Jeśli ustalenie kosztu ]i nostkowego każdego produktu natrafia na istotne trudności lub jest n opłacalne, to za jednostkę kalkulacyjną można przyjąć grupę zbliżona rodzajowo produktów bądź produkt uznany za charakterystyczny dla dal grupy. Produkt taki, zwany  reprezentantem,   powinien:

• odznaczać się typowymi dla całej grupy właściwościami konstri cyjnymi (recepturą), zużyciem materiałów i technologią,
• stanowić przynajmniej 20% ogólnej, liczonej według cen fabry nych, wartości wszystkich produktów danej grupy wytworzonych 3 przewidzianych do wytworzenia w okresie objętym kalkulacją,
• wykazywać rentowność i pracochłonność zbliżoną do średniej n towności i pracochłonności całej grupy.

Jednostki kalkulacyjne mogą być określone za pomocą miar nat ralnych (w sztukach, metrach, litrach, kilogramach lub ich wielokr nościach, przyjętych w obrocie handlowym określonym produktem a w obrocie wewnątrzzakładowym półfabrykatami) oraz miar urno nych. Miarami umownymi można posługiwać się wtedy, gdy nie da się zasto­sować miary naturalnej; sytuacja taka występuje w szczególności przy znacznym zróżnicowaniu asortymentu produkcji.
Zastosowanie miary umownej może polegać:

• na przyjęciu innej nominalnej jednostki miary (np. zamiast kalku­lacji sztuki produktu kalkuluje się produkt przeliczony na wagę, metry) bądź
• na przeliczeniu ilości produktów, o różnych cechach, na ilość produk­tu o cechach typowych, przy zachowaniu tej samej nominalnej jednostki miary (np. następuje rozliczenie produktów o różnym stężeniu lub różnej zawartości czystej substancji — na produkt o stężeniu lub zawartości ty­powej).

Przy ustalaniu ostatecznych jednostek kalkulacyjnych, tj. obejmujących produkty gotowe przeznaczone na zbyt, stosuje się zazwyczaj następujące zasady:

• jako jednostki kalkulacyjne określa się jedynie te produkty, które mają największy wpływ na koszty i rentowność przedsiębiorstwa;
• dokładnie precyzuje się cechy produktu lub grupy produktów obję­tych jednostką kalkulacyjną (np. recepturę, konstrukcję, wyposażenie, wy­miary, właściwości użytkowe);
• ustala się, że w skład jednostki kalkulacyjnej, obejmującej grupę produktów, wchodzą tylko produkty pokrewne (tzw. jednorodne pod względem zużycia materiałów, o zbliżonej technologii produkcji, wykazu­jące różnice jedynie w zakresie cech drugorzędnych);
• jako odrębne jednostki kalkulacyjne traktuje się produkty przezna­czone na eksport, różniące się istotnie właściwościami użytkowymi, kon­strukcją, materiałem lub procesem produkcji od wyrobów przeznaczonych na rynek krajowy;
• jednostki kalkulacyjne ustała się w taki sposób, aby można było po­równać koszty jednostkowe ważniejszych produktów wytwarzanych w dwóch lub więcej przedsiębiorstwach podległych temu samemu zjed­noczeniu;
• przyjmuje się, że takie same jednostki kalkulacyjne powinny być stosowane zarówno* przy ustalaniu planu, jak i do ewidencji jego wyko­nania; jednostki te mogą się jednak różnić od siebie ze względu na odmien­ne warunki branżowe oraz szczegółowość ewidencji i planowania; jednakże i w takim wypadku istnieje konieczność zapewnienia porównywalności da­nych kalkulacji wynikowych z planowanymi przez odpowiednie grupowa­nie kosztów jednostek kalkulacyjnych przyjętych w wykonaniu w takie same zbiory, jakie przyjęto przy planowaniu;
• ogół mniejszych, niepowtarzalnych wyrobów, robót i usługi księgowe traktuje się jako jedną jednostkę kalkulacyjną, jeśli ceny ich sprzedaży określa się na podstawie kalkulacji wstępnej, rozwiązanie zaś takie nie wypacza da­nych o stanie produkcji w toku.

Przy ustalaniu jednostek kalkulacyjnch dla półfabrykatów stosuje się analogiczne zasady jak dla wyrobów gotowych, z tym że półfabrykaty traktuje się  jako oddzielne jednostki kalkulacyjne  jedynie wtedy,  gdy:

• jest to niezbędne dla prawidłowej kalkulacji produktów przeznaczo­nych na zbyt;
• półfabrykaty są nie tylko zużywane w dalszych fazach produkcji, ale stanowią zarazem 'samodzielny, powtarzalny przedmiot sprzedaży;
• istnieje potrzeba kontroli i analizy kosztów jednostkowych nie tylko produktu gotowego jako całości, ale także jego części składowych;
• wytwarzane są, a jednocześnie nabywane — identyczne półfabrykaty;
• półfabrykaty — przed zużyciem ich w dalszych fazach produkcji — są przechowywane w magazynach i objęte ewidencją magazynową.

W kalkulacji kosztu wytworzenia jednostek kalkulacyjnej wykazuje się nie tylko łączną sumę kosztów, przypadającą na każdą jednostkę kalku­lacyjną, ale i poszczególne składniki (pozycje) kosztu wytworzenia. Umoż­liwia to przeprowadzanie badań i dokonywanie oceny struktury kosztów oraz powiązanie ewidencji z planem.
Układ pozycji kalkulacyjnych zależy od właściwości produkcji i możli­wości wyodrębnienia poszczególnych pozycji kosztów.