W nauce o przedsiębiorstwie stosuje się różne metody, modele i podejścia do opisu i objaśniania zjawisk.

Szczególną uwagę zwraca się na podejścia badawcze i przy nich się nieco zatrzymamy - rozróżnia się wśród nich następujące:

• czynnikowe,
• decyzyjne,
• systemowe,
• sytuacyjne,
• zorientowane na pracę (jednostkowa nauka gospodarcza),
• marketingowe,
• ekologiczne

Podejście czynnikowe zostało wprowadzone przez E. Gutenberga w niemiecko­języcznej n. o p. Największe znaczenie mają czynniki produktywne, które dzielą się na elementarne i dyspozycyjne: elementarne są czynniki produkcji, a dys­pozycyjne - kierownictwo, planowanie i organizacja. Stopień wykorzystania tych czynników wpływa na produktywność i koszty. W swej czystej postaci podejście takie jest ograniczone, ponieważ obejmuje tylko sferę produkcyjną przedsiębiorstwa, izolowaną od rynku. Niektóre rozwiązania rozszerzają listę czynników i chociaż G. Raffee uważa, że podejście to nie przystaje do współczes­nej praktyki gospodarczej, jest ono (mniej lub bardziej) wykorzystywane w innych ujęciach.

Podejście decyzyjne ujmuje przedsiębiorstwo jako system społeczno-ekonomi-czny i na pierwszym miejscu stawia człowieka z jego rolami i potrzebami. Pokazuje ono, jak należy podchodzić do rozwiązywania konkretnych problemów ekonomicznych (i jak złożony jest wybór), pobudza do rozpoznania i wyjaśniania problemów, poszukiwania kryteriów i metod postępowania oraz oszacowania skutków ich zastosowania, podjęcia decyzji, jej wprowadzenia w życie oraz kontroli realizacji celu.

Podejście decyzyjne wzbogaca naszą wiedzę o przedsiębiorstwie. Jego wada­mi są: ujęcie tylko (lub prawie wyłącznie) procesu racjonalnego postępowania i rozpatrywanie interesów przedsiębiorstwa z pominięciem właścicieli i praco­biorców. Te i inne wady mogą być minimalizowane. Takie podejście może mieć zatem charakter podstawowy. Pozwala ono również wyjaśnić problemy i zjawiska ujmowane w n. o p. poprzez potraktowanie przedsiębiorstwa jako dynamicznego systemu otwartego, współdziałającego z otoczeniem. Przedstawia się w nim rolę elementów systemu i ich wpływ na funkcjonowanie i rozwój całości oraz występowanie zależności odwrotnej. Szczególną uwagę zwraca się na funkcje sterowania i regulacji, na normy sterujące i kompensację odchyleń od tych normy

Dzięki podejściu systemowemu zostaje wzbogacone podejście decyzyjne, które zyskuje do dyspozycji szereg modeli, przydatnych zwłaszcza do planowania i analizy działalności przedsiębiorstwa. Podejście systemowe w ekonomice przed­siębiorstwa zastosował u nas J. Rokita. Szersze wykorzystanie tego ujęcia w n. o p. utrudnia specyficzny język, którym się posługuje. Systemowy sposób wyjaśniania rzeczywistości jest wykorzystywany również w innych podejściach.

Podejście sytuacyjne pokazuje, że wielu zjawisk występujących w przedsiębior­stwie nie można wytłumaczyć bez uwzględnienia konkretnych uwarunkowań wewnętrznych i zewnętrznych. Wyjaśnia ono, dlaczego zarzucono pewne zasady i metody, chociaż były konsekwentnie stosowane - nie odpowiadały one konkretnemu kontekstowi sytuacyjnemu; wykazuje też, że zasady ekonomiczne i organizacyjne są relatywne, mają więc ważność tylko w konkretnej sytuacji, i że nie ma zasad absolutnych.

Podejście sytuacyjne nie ma charakteru ogólnego, pozwala natomiast wyjaśnić poszczególne przypadki. Krytycyzm przy objaśnianiu rzeczywistości, właściwy tej koncepcji, może być wykorzystywany w innych podejściach.

W podejściu zorientowanym na pracę zakłada się, że inne ujęcia są ukierun­kowane na kapitał, a nie na pracobiorcę. Jest ono więc kompleksowe: uwzględnia potrzeby pracownika dotyczące warunków pracy, samourzeczywistnienia, satys­fakcji, sprawiedliwego wynagradzania, udziału w zarządzaniu itp. Jest przy tym jednostronne i nie pozwala na ogląd całościowy, niezbędny w n. o p. Problemy, które porusza, mogą być uwzględniane w innych podejściach.

Podejście marketingowe ma charakter całościowy, chociaż nie obejmuje wszystkich elementów n. o p. Marketing jest częścią, a jednocześnie podejściem bazowym tejże nauki. Charakterystyczna jest w nim orientacja na konsumenta, któremu muszą się podporządkować pracodawca i pracobiorca. Orientacja rynkowa oznacza, że sygnały idą od rynku do przedsiębiorstwa i z niego na rynek. Uwypukla się tu funkcję przedsiębiorstwa polegającą na służeniu cudzym potrzebom. Interesy pracodawcy i pracobiorcy podporządkowuje się w ten sposób rynkowi. Wadą podejścia marketingowego - chociaż ma ono charakter podstawowy - jest to, że nie uwzględnia w dostatecznym stopniu elementów techniczno-produkcyjnych.

Podejście ekologiczne zwraca uwagę na to, że rozwój przedsiębiorstwa zależy od utrzymania równowagi środowiska, w którym funkcjonuje. Zakłada się w nim, że przedsiębiorstwo w swoich decyzjach i działaniach ten problem uwzględnia. Ma ono charakter jednostronny, ale z czasem problemy funkcjonowania i rozwoju przedsiębiorstwa coraz częściej będą rozpatrywane również z tego punktu widzenia.

Z przedstawionych tu koncepcji najbardziej kompleksowo opisują i objaśniają przedsiębiorstwo podejścia: czynnikowe, decyzyjne, systemowe i marketingowe, W n. o p. może znaleźć dla siebie miejsce każde z nich.

Problemem teoretycznym istotnym w n. o p. - podobnie jak w innych - jest zagadnienie sądów wartościujących. W tej sprawie nie ma jednolitości: neguje się potrzebę sądów wartościujących w nauce - ale również twierdzi się, że w naukach ekonomicznych od początku do końca należy stosować wyraźne oceny. Sądy wartościujące dzielimy na ogólne i konkretne. Sądami ogólnymi będą np. twierdzenia: rozwój ekonomiczny jest pożądany, istnienie bezrobocia jest złem społecznym, inflacja jest zjawiskiem niepożądanym, ta płaca jest sprawiedliwa, takie podatki są uzasadnione itp. W tych sądach można się jednak dopatrywać pewnych uwarunkowań czasowych i systemowych; nazywamy je jednak pierwotnymi, bo nie mają konkretnego odniesienia.

W n. o p. procesy gospodarowania opierają się na sądach wartościujących. Są to sądy konkretne, głównie o charakterze wtórnym. Polegają one głównie na wykazaniu, że zastosowanie danej metody - w porównaniu z inną - przynosi wyższy stopień realizacji celu. Podobny charakter ma wnioskowanie, że przy danym kryterium i warunkach ograniczających osiągnie się takie, a nie inne optimum. Są to sądy konkretne, wynikające z procesu ludzkiego poznania, nie zaś sądy absolutne. W innych bowiem warunkach, przy tym samym kryterium, otrzyma się inny wynik. Takim samym uwarunkowaniom mają podlegać sądy ogólne oparte na zasadzie racjonalności. E. Heinen uważa, że wypowiedzi na temat gospodarki przedsiębiorstwa są wypowiedziami rzeczowymi (konkretnymi), które opisują rzeczywiste zdarzenia, wyjaśniają lub pomagają tę rzeczywistość kształtować. Uważa on, że ten pogląd jest podzielany przez większość autorów zajmujących się n. o p.

Są też autorskie sądy wartościujące (poszczególnych autorów). Mają one charakter subiektywny, chociaż wynikają z obserwacji i badania rzeczywistości. Są to bowiem sądy indywidualne. Każdy autor na podstawie własnego doświad­czenia może mieć swój własny, odmienny sąd.

W n. o p. jest wiele sądów przeciwstawnych. One to właśnie wynikają z badania realnej rzeczywistości w określonych warunkach i czasie, np. że wydaj­ność pracy rośnie wskutek podziału pracy oraz że kooperacja zwiększa wydaj­ność; tak samo prawdziwe są sądy, że przedsiębiorstwo małe, prywatne jest efektywne i że koncern jest efektywną formą przedsiębiorstwa. Każde z tych twierdzeń jest prawdziwe w określonych warunkach.

Z tych rozważań wynika, że w n. o p. jest miejsce głównie dla wtórnych sądów wartościujących. Nie wyklucza to sądów autorskich, pod warunkiem jednak, że nie będą one przedstawiane jako ogólna i jedyna prawda.